(کفر چیست؟(بخش دوم

.اگر بخش اول را نخوانده اید میتوانید از طریق این لینک بخوانید کفر چیست؟(بخش اول)

بخش دوم

راه‌های جلوگیری از کفر و حفظ ایمان: حفظ ایمان در دنیای پر از تردید و تبلیغات متضاد، نیاز به مراقبت دارد. همان‌ طور که جسم نیاز به تغذیه دارد، دل هم نیازمند نگهبانی از نور ایمان است. در ادامه، چند راه مؤثر برای جلوگیری از افتادن در کفر و حفظ ایمان آورده شده است:

۱- یاد خدا و ذکر قلبی: وقتی دل انسان از یاد خدا پر شود، وسوسه‌ های فکری کم ‌اثر می شوند. همچنان ذکرهای چون «لا اله الا الله»، «استغفرالله»، و «سبحان الله» قلب را نرم و آگاه می‌ سازد.

۲- مطالعهٔ آگاهانه و هدفمند: آشنایی با معارف قرآن، سیره‌ی پیغمبران، کلام اندیشمندان دینی باعث می شود که ایمان سطحی نباشد و یا فردی که دلایل ایمان را بداند، در برابر شکوک مقاوم‌ تر خواهد بود.

۳- گفت ‌وگو با اهل علم و اهل دل: انسان وقتی تنها می شود، ذهنش بیشتر درگیر شک و وسوسه می شود. و یا همراهی با کسانی که دل ‌شان زنده و فکرشان روشن است، بسیار کمک ‌کننده است.

۴- دعا برای ثبات ایمان: پیامبر اسلام (ص) بارها می ‌فرمودند: «اللهم ثبت قلبي على دينك» یعنی خدایا، دل مرا بر دینت پایدار بدار.
تکرار این دعا و توسل، مثل سپری برای قلب انسان است.

۵- پرهیز از محیط‌های آلوده به شبهه و بی ‌دینی: وقتی فرد مدام در معرض مسخره کردن دین، شوخی با مقدسات، یا تبلیغات منفی قرار بگیرد، کم‌کم دلش سست می شود. دوری از این فضاها، و رفت ‌وآمد با افراد سالم، همچنان موجب آرامش قلب و حفظ نور ایمان است.

۶- عمل صالح و ارتباط با قرآن: عمل نیک، ذهن را آرام و قلب را روشن می کند، قرآن، نوری است که تاریکی‌ های شک را می ‌زداید و حتی خواندن روزانه چند آیه، اثر فراوان دارد. پس ایمان را باید مثل شعله‌ٔ چراغی در طوفان نگه داشت، با مراقبت، با دانایی، با دعا، و با عمل.

کافر کیست؟

“کافر” اصطلاحا به فردی گفته می‌ شود که اعتقادات دینی خاصی را نپذیرد یا به دین مشخصی ایمان نداشته باشد. در اسلام، کافر به فردی اطلاق می‌ شود که اعتقادات اسلامی را نپذیرد، از جمله اعتقاد به وحدانیت خدا، پیغمبران الهی، کتب مقدس اسلامی، و موارد دیگر. اما مفهوم کافر در هر فرهنگ و دینی ممکن است متفاوت باشد و به طور کلی به هر شخصی که اعتقادات دینی یا باورهای خاصی را نپذیرد می ‌توان این اصطلاح را اعمال کرد.
البته، مفهوم “کافر” به طور مخصوص در اسلام اهمیت خاصی دارد. در قرآن، به کافران مجازاتی اختصاص داده شده است و برای مؤمنان از آنها پیش ‌از پس داده شده است. اسلام به مومنان توصیه می ‌کند که از کافران دفاع کنند ولی همزمان در برابر آنها بسیج و مبارزه کنند. این اتکاء به مفهوم کافر در اسلام به عنوان یک مخاطب مهم، نشان دهنده اهمیت آن است.
در اسلام، کافر به عنوان فردی شناخته می ‌شود که به دین الهی اعتقاد ندارد یا از اعتقادات اصلی دین معتنی به اسلام انکار می ‌کند. این اصطلاح به طور خاص به افرادی اطلاق می ‌شود که برای آنها ایمان به توحید، رسالت پیغمبران، کتب مقدس و عقاید دیگر اسلامی مهم است ولی این اعتقادات را نپذیرند.
اهمیت مفهوم کافر در اسلام از این جهت است که برای مسلمانان به عنوان یک مفهوم اعتقادی و حتی سیاسی تعریف می ‌شود. در بسیاری از جوامع اسلامی، مسائل مرتبط با کافران در قوانین دینی و حقوقی تنظیم شده و تبعاتی مترتب بر این تعریف وجود دارد. این اهمیت باعث می ‌شود که مفهوم کافر در اسلام و در فهم اسلامی از دین، جامعه، و جهانیت تأثیرگذار باشد.
به عبارت دیگر کافر در اصطلاح اسلامی، به کسی گفته می شود که: به اصول اساسی دین اسلام (مانند وجود خدا، یکتاپرستی، پیامبری محمد صلی الله علیه و آله، قرآن، و معاد) ایمان نیاورده باشد یا آن را آگاهانه انکار کند. یعنی یا از ابتداء ایمان نیاورده (مانند مشرکان و اهل کتابی که اسلام را نپذیرفته اند)، یا قبلاً مسلمان بوده، ولی بعداً از دین برگشته (مرتد)، یا ظاهراً مسلمان است ولی در دل اعتقادی ندارد (منافق)
قرآن به کافران اشاره های بسیاری دارد. در آیه ای آمده: «إن الذين كفروا سواء عليهم أأنذرتهم أم لم تنذرهم لا يؤمنون». یعنی: کسانی که کفر ورزیدند، چه هشدارشان بدهی یا ندهی، ایمان نمی آورند. (سوره بقره، آیه ۶)

حکم کفر و برخورد با کافر از دیدگاه اسلام (قرآنی و اخلاقی)

در نگاه اسلامی، کلمه ای “کافر” مفهومی اعتقادی دارد، ولی همیشه به معنی دشمنی یا سزاوار جنگ بودن نیست. بین کفر اعتقادی و رفتار اجتماعی باید تفاوت قائل شد. در این بخش می ‌خواهیم بدانیم: اسلام چگونه کافران را دسته‌بندی می کند؟ آیا همه‌ ای آنها دشمنند؟ و برخورد درست با آنها چگونه است؟

۱- انواع کافران از نگاه قرآن :

قرآن میان انواع کافران تفاوت قائل شده و هر گروه را با رفتاری متفاوت یاد کرده است:

الف) کافران جنگ ‌طلب: کسانی که با اسلام جنگیدند، مسلمانان را آزار دادند، و قصد نابودی دین را داشتند.
قرآن می‌فرماید «قاتلوا الذين يقاتلونكم…» (سوره بقره، آیه ۱۹۰) یعنی: با کسانی بجنگید که با شما می‌جنگند…
این جنگ، دفاعی و محدود به کسانی است که به جنگ برخاسته ‌اند.

ب) کافران اهل گفت ‌وگو و همزیستی: کسانی که مسلمان نیستند، اما با مسلمانان دشمنی نمی ‌کنند، به حقوق آنها احترام می ‌گذارند، و در صلح زندگی می‌ کنند. قرآن می‌فرماید: «لا ينهاكم الله عن الذين لم يقاتلوكم في الدين… أن تبروهم و تقسطوا إليهم» (سوره ممتحنه، آیه ۸). ترجمه: خدا شما را از نیکی کردن و عدالت با کسانی که با شما در دین نجنگیدند، باز نمی ‌دارد. این گروه را باید با عدل، نیکی و احترام برخورد کرد.

جایگاه حقوقی و اخلاقی کافران در جامعه اسلامی:

در فقه اسلامی، کافران به دو دسته کلی تقسیم شده‌اند:

اهل کتاب (یهود، مسیحیان، زرتشتیان): دارای احترام و حقوق مشخص در جامعه اسلامی هستند. می توانند با مسلمانان زندگی کنند، کسب ‌وکار داشته باشند، و از حمایت حکومت اسلامی بهره‌مند شوند و جزیه (مالیاتی مخصوص) می‌ پردازند و از مالیات‌ دیگر معاف ‌اند.
کافران حربی (دشمن‌ ساز): کسانی که به قصد آسیب ‌زدن، فتنه، و نابودی اسلام برخاسته ‌اند، برخورد با این گروه بسته به شرایط زمان و مکان، می تواند سخت‌ تر باشد.

۳- اخلاق اسلامی در برخورد با کافر:

اسلام به پیروان خود توصیه می کند که حتی با کافران با انصاف، عدالت و احترام رفتار کنند، مگر در حال جنگ مستقیم.
رفتارهایی که قرآن تأکید دارد:
عدالت با همه، حتی دشمنان (مائده: ۸).
دعوت نرم و حکیمانه: ادعُ إلى سبيل ربك بالحكمة و الموعظة الحسنة…» (سوره نحل، آیه ۱۲۵)
پرهیز از توهین به باور دیگران: «و لا تسبوا الذين يدعون من دون الله…» (سوره انعام، آیه ۱۰۸)
این یعنی: هدف اسلام، دعوت به ایمان با منطق و مهربانی است، نه تحقیر یا اجبار.

نوت: اسلام تنها در برابر تجاوز و ظلم مسلحانه دستور دفاع و مقابله می دهد. اگر کافری به حقوق مسلمانان تجاوز نکرده باشد، هرگز مجاز نیست با او خشونت شود. اسلام، دینی است که ایمان را با اختیار و تفکر می ‌طلبد، نه با زور و ترس. و رفتار با کافران، نه بر اساس تعصب، بلکه بر اساس نوع رفتار و نیت آنان تنظیم شده است.

حالا تفاوت کافر با مفاهیم نزدیک به آن را بررسی می کنیم: کلماتی مثل : فاسق، عاصی یا گنهکار، منافق،

۱- کافر و فاسق
فاسق کیست: فاسق به کسی گویند که مرتکب گناه بزرگی می شود و از فرمان خداوند سرپیچی می کند، ولی همچنان ادعای ایمان دارد و اسلام را انکار نمی کند.
تفاوت:
کافر فاسق
ایمان به اصول دین ندارد دارد
عمل به دین نمی کند و باور ندارد گناه می کند ولی ممکن است پشیمان باشد
خروج از اسلام بلی نخیر

مثال قرآنی: «و من لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الفاسقون» (مائده: ۴۷)

۲- کافر و گنهکار (عاصی): گنهکار یا عاصی کسی است که مرتکب گناه می شود، ولی: ایمان دارد، گناه را زشت می ‌داند، ممکن است توبه کند
🔹 تفاوتها :
کافر گنهکار
باور به خدا و پیامبر ندارد دارد
نافرمانی کامل و از روی انکار موقت، از روی ضعف یا غفلت
امید به بازگشت نه (مگر با توبه) بله

نکته: هر گنهکار کافر نیست، ولی هر کافر از دیدگاه دین گناهکار در اساس ایمان است.

۳. کافر و منافق: منافق به کسی می گویند که: در ظاهر مسلمان است، نماز می‌خواند، عبادت می کند و ولی در دل هیچ ایمانی ندارد و حتی از دشمنان اسلام است
تفاوت ها:
کافر منافق
ظاهر کفر آشکار دارد ایمان ظاهری دارد
باطن کفر کفر
خطر شناخته شده پنهانی و خطرناک‌تر

قرآن می ‌فرماید: «إن المنافقين في الدرك الأسفل من النار» . یعنی: منافقان در پایین‌ترین درجه آتش دوزخ هستند. (نساء: ۱۴۵)

مقایسه‌ٔ اسلام کلاسیک متعصب با اسلام معاصر اصلاح‌ طلب (با تمرکز بر تحولات عربستان سعودی)

۱. اسلام کلاسیک متعصب (سنت‌گرای خشک): این نوع اسلام بر اساس فقه سنتی بدون تفسیر جدید و تمرکز بر اجرای ظاهری احکام شریعت شکل گرفته است.
خصوصیات: سخت‌ گیری در اجرای حدود و مجازات‌، نگاه منفی به آزادی عقیده، برداشت تنگ‌نظرانه از کفر، مرتد، زن، و غیرمسلمان، مخالفت با موسیقی، سینما، هنر، فلسفه، عقل ‌گرایی
نمونه بارز آن: اسلام وهابی عربستان سعودی در قرن ۲۰ در این دیدگاه، هرگونه تفاوت عقیده یا انتقاد به فقه سنتی، با انگ “کفر” یا “بدعت” روبرو می ‌شد.

۲. اسلام معاصر و اصلاح ‌طلب: این جریان سعی دارد قرائتی عقلانی، انسانی و هماهنگ با جهان امروز از اسلام ارائه کند؛ بدون آن‌که اصول دین را ترک کند.
خصوصیات: تأکید بر رحمت، عقل، عدالت اجتماعی، پذیرش تنوع عقیده و آزادی دینی، گفت ‌وگو با علم، فلسفه، و تمدن غربی، تفسیر مجدد از آیات حساس مثل جهاد، حدود، ارتداد

تحولات اخیر در عربستان سعودی: (زیر نظر محمد بن سلمان، ولیعهد)

پیش‌ زمینه: عربستان سال‌ها با اسلام سلفی وهابی کلاسیک شناخته می ‌شد. اما از سال ‌های اخیر، محمد بن سلمان تحولات چشم‌ گیری را آغاز کرد تا کشور را از انزوا، افراط‌گرایی، و تحجر بیرون آورد.

تغییرات مهم:

حوزه قبل (اسلام وهابی کلاسیک) حالا (اسلام سعودی جدید)
ارتداد جرم سنگین با مجازات مرگ در عمل کنار گذاشته شده یا اجرا نمی شود
کفر و بی‌دینی خط قرمز شدید بیشتر تبدیل به بحث فکری شده
هنر و موسیقی حرام و ممنوع جشنواره‌های موسیقی و سینما آزاد شده
زنان محدود و منزوی آزادی رانندگی، کار، سفر بدون ولی
امر به معروف پلیس مذهبی شدید ضعیف شده یا منحل گشته
آزادی دینی بسیار محدود گفتگو با ادیان دیگر فعال شده

این تغییرات نشان می دهد که اسلام سعودی از حالت جزمی، به سمت قرائتی بازتر و مدنی‌ تر حرکت کرده است — البته با انگیزه‌ های اقتصادی و سیاسی هم همراه است.
اسلام در طول تاریخ همواره تفسیرهای گوناگون داشته است.امروز نیز شکاف میان اسلام سنتی متعصب و اسلام معاصر خردمند و جهانی به‌ وضوح دیده می شود. تحولات عربستان نشان می دهد که حتی یکی از بسته‌ترین جوامع مذهبی نیز ناگزیر به بازنگری در فهم دینی شده است. اما این تغییر اگر با دانش، اخلاق، و عدالت همراه نشود، ممکن است فقط ظاهر را تغییر دهد و باطن را اصلاح نکند.

ضمیمه تحلیلی:

مقایسهٔ اسلام سنتی متعصب با اسلام معاصر اصلاح‌ طلب ( با تمرکز بر تحولات اخیر عربستان سعودی) در طول تاریخ اسلام، تفسیرهای مختلفی از دین ارائه شده است؛ گاهی با چهره ‌ای سخت ‌گیر، خشک و جزمی، و گاهی با نگاهی عقلانی، اخلاق‌ مدار و باز. این تفاوت‌ها در عصر حاضر، بیش از هر زمان دیگری آشکار شده ‌اند.

اسلام سنتی متعصب (جزمی):

اسلام سنتی متعصب، که معمولاً با فقه کلاسیک بدون اجتهاد نوین و با تفسیری ظاهری از آیات قرآن همراه است، مشخصاتی دارد چون: برداشت سخت‌گیرانه از احکام، محدود بودن آزادی عقیده و بیان، برداشت تنگ‌نظرانه از مفهوم “کفر” و “مرتد” ، فشار شدید بر زنان و غیرمسلمانان، مخالفت با موسیقی، فلسفه، هنر، نوگرایی. که این نوع اسلام در عربستان سعودی بخصوص در قرن بیستم با شکل‌ گیری اسلام وهابی به اوج رسید.

اسلام معاصر و اصلاح ‌طلب:

اسلام معاصر تلاش می کند تا با حفظ اصول عقیدتی، دین را با زبان عقل، عدالت و انسان‌گرایی بازتعریف کند. خصوصیات آن عبارت ‌اند از: تأکید بر رحمت و مدارای الهی، بازخوانی مفهوم کفر با در نظر گرفتن نیت، معرفت و آگاهی فرد، دفاع از آزادی انتخاب دین و عقیده، توجه به عدالت جنسیتی، اجتماعی و دینی و تعامل با علم، فلسفه، تمدن جهانی و گفت ‌وگوی ادیان.

تحولات اسلام سعودی (تحت رهبری محمد بن سلمان):

از سال‌ های اخیر، ولیعهد عربستان، محمد بن سلمان، اصلاحاتی گسترده در جامعه عربستان اعمال کرده است که با تغییر نگاه به اسلام و شریعت همراه شده است.

تغییرات شاخص:

موضوع وضعیت گذشته وضعیت کنونی
ارتداد جرم سنگین و قابل مجازات عملاً کنار گذاشته شده
کفر تهدید امنیتی و دینی به گفت‌وگو تبدیل شده
هنر و موسیقی حرام و ممنوع آزاد و عمومی
زنان بی‌حق در امور اجتماعی دارای آزادی در کار، رانندگی، سفر
آزادی بیان کنترل شدید کمی بازتر، ولی هنوز محدود
رابطه با ادیان بسته و بسته ‌تر گفت ‌وگوی ادیان و دیپلوماسی مذهبی

این اصلاحات بیش از آن‌که از فقه سنتی الهام گرفته باشد، از نیازهای اجتماعی، اقتصادی و بین‌المللی ناشی شده است. تغییرات اخیر نشان می دهد که اسلام متعصب سنتی، دیگر پاسخگوی نیازهای امروز جامعه نیست، حتی در محافظه ‌کارترین کشور اسلامی. درک دین اگر با عقل، محبت، عدالت و نگاه به کرامت انسان همراه نباشد، نه‌تنها مردم را به خدا نزدیک نمی کند، بلکه باعث گریز از ایمان نیز می شود. اصلاح دین، نه در تغییر اصول، بلکه در تفسیر انسانی، عادلانه و حکیمانه از آن معنی می ‌یابد.

منابع استفاده شده در مقاله:

۱. منابع اسلامی (قرآن، تفسیر، فقه و کلام)
قرآن کریم – به عنوان منبع اصلی تعریف کفر، انواع آن، و نحوهٔ رفتار با کافران
تفسیر المیزان – علامه طباطبایی: تحلیل عرفانی و فلسفی آیات کفر، نفاق، ایمان و شک
تفسیر ابن کثیر: برای دسته ‌بندی فقهی و سلفی انواع کفر
کتاب «الکفر وأحکامه» – د. عبدالعزیز العبداللطیف: منبع معتبر در فقه اهل سنت دربارهٔ کفر اکبر و اصغر
شرح العقیده الطحاویه – ابن ابی‌العز حنفی: برای تفاوت میان گناه، نفاق و کفر
۲. منابع مقایسه‌ ادیان
The Oxford Handbook of Religious Diversity
The Cambridge Companion to Atheism
Jewish Concepts: Heresy and Apostasy – وب‌سایت MyJewishLearning.com
The Christian Concept of Blasphemy and Apostasy – در سایت Christianity.com
Understanding Hinduism and Buddhism – از کتاب‌های World Religions Today
۳. منابع معاصر و تحولات سعودی
مقالهٔ محمد بن سلمان: «من عربستان را به اسلام میانه‌رو بازمی‌گردانم– The Guardian, October 2017
Saudi Arabia’s Vision 2030 – از سایت رسمی vision2030.gov.sa
Changes in Religious Education and Society in Saudi Arabia – گزارش Brookings Institute
Time Magazine Report on Saudi Reforms in Religious Textbooks – ژانویه 2022
Wikipedia: Islam in Saudi Arabia & Mohammad bin Salman – برای تحلیل کلی اصلاحات
۴. منابع مکمل در مورد شک، ارتداد، و ایمان
کتاب «الایمان» – ابن تیمیه: تحلیل شک و کفر در کلام اسلامی
کتاب «درآمدی بر کلام اسلامی» – محمد سعیدی مهر
کتاب «انسان و ایمان» – شهید مرتضی مطهری
کتاب «الردة بین الحرية و الفقه» – د. حسن الترابی
Encyclopedia of Islam – Brill Academic: مدخل‌های مربوط به Kafir, Apostasy, Blasphemy

حق چاپ ونشر این مقاله محفوظ است در صورت استفاده از آن باید نام داکتر صالحه واهب واصل و لینک منبع ذکر شود.