(خرافات چیست؟ (بخش سوم

اگر بخش دوم را نخوانده اید میتوانید از طریق این لینک بخوانید خرافات چیست؟ (بخش دوم)

روان‌ شناسی افرادی که به خرافات باور دارند:

در این بخش بررسی می‌ کنیم که از دیدگاه روان ‌شناسی، چرا برخی افراد به خرافات گرایش دارند، کدام خواص آنها را مستعد می کند، و این موضوع چه تاثیراتی روی رفتار و شخصیت شان دارد.

۱- چرا افراد به خرافات باور پیدا می کنند؟

الف) ترس و اضطراب): افرادی که دچار استرس زیاد، ترس از آینده یا احساس ناامنی ‌اند، بیشتر به خرافات پناه می ‌برند.
مثال: وقتی کسی نگران امتحان است، ممکن است مهره، دعا یا رفتار خاصی انجام دهد که حس کنترول بیشتری بدهد.
ب) نیاز به کنترول داشتن روی شرایط): زندگی پر از اتفاقات غیرقابل پیش‌ بینی است. ذهن انسان نمی خواهد بپذیرد که بعضی چیز ها از کنترول او خارج است. خرافات به فرد توهم کنترول می دهد. مثال: «اگر این گردنبند را بپوشم، جلسه کاری‌ ام خوب پیش می رود.»
ج) تجربه ‌گرایی اشتباه (تفکر جادویی):‌ اگر کسی یک بار کاری را انجام داده و بعد نتیج های مثبت دیده، ممکن است فکر کند آن کار علت آن نتیجه بوده، در حالی‌ که فقط یک تصادف بوده. است. مثال: «دفعه قبل که اسپند دود کردم، مشتری خوب آمد. پس حتماً اسپند خوش ‌چانسی می آورد.»
د) تربیت خانوادگی و فرهنگی): وقتی کودک از سن کم می‌ شنود که شکستن آینه بدچانسی دارد، ناخودآگاه آن را می ‌پذیرد و در بزرگسالی هم با خودش حمل می کند.
هـ) الگو گرفتن از دیگران): دیدن اینکه افراد محبوب یا مورد احترام ما (مثل والدین، معلم، شخصیت مذهبی یا هنرمند) رفتار های خرافی دارند، ما را به تقلید وا می‌دارد.
یافته‌ های علمی در این زمینه:
تحقیقات نشان داده اند که در زمان‌ های بحران (مثل جنگ، بیماری‌ های همه‌گیر، یا بلایای طبیعی) میزان باور به خرافات در جوامع بالا می رود.
در آزمایش‌ های روان‌ شناسی، افراد در شرایط استرس ‌زا، بیشتر از حالت عادی به نشانه‌ ها، فال‌ ها یا طلسم‌ ها اعتماد می کنند.
حتی ورزشکاران حرف های، تحت فشار زیاد، ممکن است رفتار های خرافی بروز دهند (مثلاً پوشیدن جوراب خاص در هر مسابقه).

۲- خصوصیات شخصیتی افراد خرافاتی: تحقیقات روانشناسی نشان داده که برخی تیپ‌ های شخصیتی بیشتر به خرافات گرایش دارند:
ویژگی شخصیتی اثر روی باور به خرافات
اضطراب بالا احتمال زیاد باور به خرافات
درون‌گرایی شدید فرار از واقعیت از طریق خرافه
تمایل به کنترول باور به ابزار های ذهنی برای کنترول شرایط
عدم آموزش علمی ناتوانی در تفکر نقادانه
وابستگی به گروه یا سنت پذیرفتن خرافه به عنوان بخشی از هویت جمعی

۳- خرافات و مغز انسان (از نظر علوم اعصاب): مغز انسان تمایل دارد بین چیز ها الگو پیدا کند، حتی وقتی هیچ الگویی وجود ندارد. به این پدیده می‌ گویند: “Illusory correlation” – ارتباط توهمی. مثلاً: «هر وقت لباس سبز می ‌پوشم، اتفاق بدی می‌ افتد» در حالیکه واقعاً هیچ روابط وجود ندارد.

۴- آثار منفی روانی خرافات: ایجاد وابستگی فکری به اشیاء یا افراد خاص، کاهش قدرت تصمیم‌ گیری مستقل، ایجاد اضطراب و وسواس فکری، تحقیر خود یا دیگران بر اساس باوری بی ‌اساس و بازداشتن فرد از معالجه یا کمک علمی.

۵- راهکار های روان ‌شناسی برای کاهش باور به خرافات

تقویت تفکر نقادانه: مثلاً پرسیدن: «آیا این واقعاً اثبات شده؟»
آموزش علمی از سن پائین: توضیح دادن تفاوت علت و تصادف.
ثبت و بررسی واقعیات روزانه: مثلاً نوشتن چه کار های کردی و چه نتایجی گرفتی؛ اغلب می‌ بینی که خرافه بی ‌اساس بوده.
درمان شناسی رفتاری (CBT): برای کسانی که دچار خرافه‌ های وسواسی هستند.
مواجهه مستقیم با ترس‌ های خرافی: مثلاً عمداً از زیر زینه تیر شدن با رد شدن و دیدن اینکه هیچ اتفاقی نمی افتد.

باور به خرافات بیشتر ناشی از ترس، نیاز به کنترول، تجربه اشتباه و الگو های محیطی است. اگرچه گاهی ممکن است خرافات حس امنیت کاذب بدهد، در واقع باعث تضعیف عقل، منطق و رشد فکری می شود.

نقش خرافات در رسانه‌ های مجازی

۱- چرا فضای مجازی بستر خوبی برای خرافات است؟

الف) سرعت انتقال بالا: در فضای مجازی یک پیام، تصویر یا ویدئو در چند دقیقه می‌تواند میلیونها نفر را تحت تاثیر قرار دهد.
ب) نبود نظارت دقیق : برخلاف کتاب، رسانه یا آموزش رسمی، فضای مجازی فیلتر علمی ندارد. هر کس هر چه دلش بخواهد می‌تواند منتشر کند.
ج) تاثیرگذاری احساسی بالا: تصاویر و ویدئو های تأثیرگذار و احساسی به ‌راحتی خرافات را باورپذیر می کنند.
د) الگوریتم‌ های شبکه‌ های اجتماعی: پست‌ های که بیشتر دیده و بازنشر می شوند، در الگوریتم تقویت می شوند، حتی اگر پر از خرافه باشند.

۲- چه نوع خرافاتی بیشتر در فضای مجازی رواج دارد؟

خرافات “دعا و حاجت”: اگر این دعا را برای ۷ نفر بفرستی، حاجت می‌ گیری. اگر نفرستی، بدبختی می‌ آید! این نوع پیام‌ ها با ایجاد ترس و امید، افراد را وادار به انتشار می کنند.

خرافات “چشم‌زخم و انرژی منفی”: این تصویر را به ‌عنوان محافظ چشم ‌زخم در پروفایل بگذار، فلان رنگ، انرژی بد را از زندگی ‌ات دور می کند.

خرافات “نجوم و فال”: فال تاروت آنلاین ، فال حافظ خودکار، پیش‌ بینی بر اساس ماه تولد (مثلاً: امروز روز نحسی برای متولدین تیر است!)، تأثیر سیارات بر روابط عاشقانه!

خرافات “جادو و طلسم”: اگر کسی ترکت کرده، این دعا را بخوان تا برگردد، چگونه طلسم محبت بسازیم؟ (با آموزش تصویری!)»

خرافات تاریخی و مذهبی تحریف‌ شده: سوء استفاده از روایات مذهبی برای ایجاد باور های دروغین، نسبت دادن معجزه‌ های ساختگی به شخصیت‌ های دینی، ویدئو های از اتفاقات غیرعادی با ادعای “نشانه‌ های آخرالزمان”

۳- چه کسانی از خرافات در فضای مجازی سود می ‌برند؟

۱- دعانویسان آنلاین: صفحه‌ های با اسم‌ های مثل: «شیخ فلانی»، «حاج آقا دعاگو»، «استاد علوم غریبه» آنها با فروش دعا، مهره، طلسم یا مشاوره، از باور مردم سوء استفاده می کنند.
۲- پیج‌ های زرد و سرگرمی: با پست کردن مطالب شبه ‌خرافی، دنبال‌کننده جمع می کنند و از تبلیغات درآمد می گیرند.
۳- افراد کلاهبردار: مثلاً وانمود می کنند که توانایی احضار روح، درمان از راه دور یا دیدن آینده دارند و از مردم پول می گیرند.

۴- تاثیرات منفی گسترش خرافات در فضای مجازی
تضعیف عقلانیت عمومی
افزایش ترس، اضطراب، ناامیدی در مردم
گمراهی دینی و تحریف اعتقادات مذهبی
استثمار اقتصادی افراد ساده‌دل
تقویت تفکر جادویی در نسل نوجوان

۵- راه‌ های مقابله با خرافات در فضای مجازی
آموزش عمومی
تولید محتوای آموزشی ساده برای نقد خرافات
استفاده از طنز و مثال برای نشان دادن بی‌پایگی این باور ها

گزارش محتوای گمراه‌کننده: شبکه‌ های اجتماعی امکان ریپورت دارند؛ استفاده از آن برای حذف محتوای فریبنده
گفتگو در خانواده و مدرسه: آگاه‌سازی کودکان و نوجوانان درباره اینکه هر چیزی که در فضای مجازی می ‌بینند واقعیت ندارد
الگوسازی کاربران آگاه: ترویج صفحات و افراد علمی، منطقی و آگاه در برابر صفحات خرافه ‌گرا، خرافات در فضای مجازی همانند ویروس پخش می شوند، چون در ظاهر جذاب و راحت‌باورند. اما در واقع، با عقل، علم و حتی دین نیز در تضادند. برای محافظت از خود و جامعه، لازم است: فکر کنیم، سوال بپرسیم و با آگاهی واکنش نشان دهیم

نقش خرافات در فرهنگ ایران و افغانستان و دلیل ادغام آن با دین

هر دو کشور، ایران و افغانستان، تمدنی کهن، فرهنگ دینی غنی، و تاریخ پر از افسانه‌ ها و باور های سنتی دارند. همین ویژگی‌ ها باعث شده که خرافات در این کشور ها نه‌تنها رایج باشد، بلکه در مواردی با دین چنان آمیخته شود که تفکیک آنها دشوار باشد. بیایید این موضوع را دقیق، تحلیلی و همراه با مثال بررسی کنیم.

ادامه دارد…

حق چاپ ونشر این مقاله محفوظ است در صورت استفاده از آن باید نام داکتر صالحه واهب واصل و لینک منبع ذکر شود.

فهرست منابع مورد استفاده در نگارش این مقاله در بخش آخری آورده شده است.