حج چیست

حج در لغت به معنای “قصد کردن” یا “عزم کردن” است و از ریشه عربی «حجّ» (ح-ج-ج) می آید. این کلمه به معنی قصد نمودن به سوی مکانی مقدس برای عبادت یا زیارت است. از نظر دینی، حج یکی از ارکان مهم اسلام است و به مجموع های از مناسک و اعمال گفته می شود که هر سال در ماه ذی‌الحجه در مکه و مناطق اطراف آن انجام می شود. این عبادت برای مسلمانانی که توانایی جسمی و مالی دارند، یک بار در عمر واجب است. کلمه حج در زبان عربی یک اسم است و در فرهنگ اسلامی به مناسک خاصی اشاره دارد که هدف آن تقرب به خداوند و پاک‌سازی روحی است.

ارکان حج:

ارکان حج اعمال یا مناسکی هستند که بدون انجام آنها، حج باطل می شود. این ارکان به عنوان اساسی‌ ترین بخش‌ های حج شناخته می شوند و شامل چهار رکن اصلی هستند:
۱- احرام: احرام اولین رکن حج است که به معنای وارد شدن به حالت تقدس و نیت انجام حج است. احرام با نیت و پوشیدن لباس احرام (دو تکه پارچه سفید بدون دوخت برای مردان و لباسی ساده و پوشیده برای زنان) آغاز می شود. همچنین، در حالت احرام برخی از کار ها ممنوع است، مانند: کوتاه کردن مو یا ناخن، استفاده از عطر،‌ شکار،‌ داشتن رابطه جنسی،‌ ایجاد آسیب به حیوانات یا گیاهان.
شرایط احرام: نیت خالص برای حج یا عمره،‌ پوشیدن لباس احرام پیش از ورود به مکه و از میقات (مکانهای که برای احرام تعیین شده اند)
رعایت تمامی ممنوعات احرام در مدت زمان لازم.
۲- وقوف در عرفات: وقوف در عرفات یکی دیگر از ارکان حج است و معنای آن توقف و ایستادن در سرزمین عرفات است. این عمل در روز نهم ذی‌الحجه (روز عرفه) از ظهر تا غروب آفتاب انجام می شود و مهم‌ ترین بخش حج محسوب می شود.
شرایط وقوف در عرفات: حضور در عرفات حداقل در مدت کوتاهی بین ظهر تا غروب آفتاب، نیت وقوف به قصد تقرب به خداوند
اگر فردی این وقوف را از دست بدهد، حج او باطل می شود.
۳- طواف زیارت (طواف افاضه): طواف زیارت سومین رکن حج است و به معنای چرخیدن هفت مرتبه به دور کعبه است. این طواف باید بعد از وقوف در عرفات و مشعرالحرام و بازگشت به مکه انجام شود.
شرایط طواف زیارت: نیت طواف به قصد انجام عبادت حج ، چرخیدن هفت بار به دور کعبه ، طواف باید در جهت عقربه‌ های ساعت، یعنی از سمت چپ به دور کعبه انجام شود، پاک بودن از حدث اصغر (وضو) و حدث اکبر (غسل)، انجام آن پس از وقوف در عرفات و مشعر
۴- سعی بین صفا و مروه: سعی بین صفا و مروه به معنای پیمودن فاصله بین دو تپه صفا و مروه هفت مرتبه است. این عمل یادآور دویدن حضرت هاجر، مادر حضرت اسماعیل، برای یافتن آب است.
شرایط سعی بین صفا و مروه: نیت خالص برای تقرب به خداوند، پیمودن هفت مرتبه بین صفا و مروه، شروع از صفا و پایان دادن در مروه، لازم نیست سعی پشت سر هم انجام شود، اما بهتر است متوالی باشد.
۵- حلق یا تقصیر (کوتاه کردن مو) : حلق به معنای تراشیدن کامل موی سر و تقصیر به معنای کوتاه کردن مقداری از مو یا ناخن است. این عمل نشانه خروج از حالت احرام و اتمام مناسک حج است. مردان معمولاً حلق انجام می دهند، در حالی که زنان تقصیر می کنند.
شرایط حلق یا تقصیر: نیت خالص، حلق برای مردان واجب است، ولی تقصیر برای زنان کفایت می کند. انجام آن پس از طواف و سعی. ارکان حج شامل احرام، وقوف در عرفات، طواف زیارت، سعی بین صفا و مروه و حلق یا تقصیر است. انجام دقیق و صحیح این ارکان برای صحت حج ضروری است، و ترک هر یک از آنها موجب بطلان حج می شود.

قربانی :

قربانی کردن (ذبح) یک رکن حج نیست، بلکه واجب حج تمتع و حج قِران محسوب می شود. ارکان حج همان‌ طور که توضیح داده شد، شامل احرام، وقوف در عرفات، طواف زیارت و سعی بین صفا و مروه است. ترک ارکان موجب بطلان حج می شود، اما قربانی کردن جزو این ارکان نیست. در حج تمتع و حج قران، قربانی کردن در روز عید قربان (10 ذی‌الحجه) در منا انجام می شود و واجب است، اما اگر فردی نتواند قربانی کند، باید به جای آن روزه بگیرد (سه روز در ایام حج و هفت روز پس از بازگشت به وطن). بنابراین، قربانی کردن جزو اعمال واجب حج است، نه رکن.

شرایط فرضی حج:

حج یکی از فرائض دین اسلام است که بر هر مسلمانی که دارای شرایط لازم باشد، یک بار در طول زندگی واجب می شود. برای واجب شدن حج، شرایط خاصی وجود دارد که بدون تحقق این شرایط، حج بر فرد واجب نمی شود. این شرایط عبارتند از:

الف – اسلام: حج تنها بر مسلمانان واجب است. افراد غیرمسلمان نیازی به انجام این فریضه ندارند.
ب – عقل:‌ حج بر افراد عاقل واجب است. افرادی که از سلامت روانی برخوردار نیستند (مانند مجانین یا افرادی که به لحاظ عقلی ناقص هستند)، از انجام این فریضه معاف هستند.
ج – بلوغ: حج بر افراد بالغ واجب است. یعنی کسی که به سن بلوغ شرعی رسیده باشد. اگر کودکی قبل از رسیدن به بلوغ حج به‌ جا آورد، حج او صحیح است اما این حج به عنوان حج واجب در نظر گرفته نمی شود و پس از بلوغ باید مجدداً حج واجب را انجام دهد.
د – استطاعت مالی و بدنی: استطاعت به معنای توانایی مالی، جسمی و عملی برای انجام حج است. این توانایی شامل چند بعد است:
هـ – توانایی مالی: فرد باید توانایی تأمین هزینه‌ های سفر حج، هزینه‌ های اقامت در مکه و منا، و همچنین هزینه‌ های زندگی خانواد هاش در طول مدت سفر را داشته باشد.
و – توانایی جسمی: فرد باید از سلامت جسمی برخوردار باشد تا بتواند مناسک حج را انجام دهد. اگر فرد بیمار باشد یا توانایی جسمی برای انجام مناسک نداشته باشد، حج بر او واجب نیست، مگر اینکه بتواند با کمک شخص دیگری یا نمایند های (نائب) مناسک را انجام دهد.
ذ – امنیت راه: باید راه سفر برای فرد امن باشد. اگر خطر جانی یا مالی در راه باشد، حج بر او واجب نمی شود.
ح – استطاعت زمانی: فرد باید از نظر زمانی قادر به انجام حج در زمان مخصوص آن (ایام حج) باشد. اگر فرد تا پایان عمر خود فرصت انجام حج را پیدا نکند، حج بر او واجب نخواهد بود.
ت – آزادی: حج بر فردی که آزاد است واجب می شود. در گذشته، بردگان از این فریضه معاف بودند، زیرا استطاعت مالی و زمانی نداشتند.
ن – زنان و شرایط خاص آنها
زنان برای انجام حج علاوه بر استطاعت، باید شرایط خاص دیگری را نیز رعایت کنند، مانند داشتن اذن شوهر (در صورتی که در عقد او هستند). البته این موضوع در فقه‌ های مختلف اسلامی تفاوت‌ هایی دارد.
همچنین، زنان برای انجام حج باید یا محرم (مردی از خانواده) همراه داشته باشند یا از امنیت و توانایی برای سفر برخوردار باشند.
بنابراین، حج بر افرادی واجب می شود که مسلمان، بالغ، عاقل، دارای استطاعت مالی و جسمی، و برخوردار از امنیت راه باشند. برای زنان نیز رعایت شرایط خاص مانند داشتن محرم یا امنیت سفر ضروری است.

محرم :

داشتن محرم برای زنان در سفر حج یکی از مسائل مهم فقهی است که در بیشتر مذاهب اسلامی مورد توجه قرار گرفته است. محرم به مردی گفته می شود که به دلیل نسبت خونی، ازدواج یا شیرخوارگی، زن می تواند بدون حجاب در مقابل او ظاهر شود و هیچ گونه محدودیت شرعی برای ارتباط نزدیک با او وجود ندارد. در ارتباط با سفر حج و لزوم داشتن محرم برای زنان، دیدگاه‌ های فقهی ممکن است متفاوت باشد، اما در بسیاری از فقه‌ ها (به ویژه فقه اهل سنت)، داشتن محرم برای زن در سفر های طولانی واجب است.

ادامه دارد…

حق چاپ ونشر این مقاله محفوظ است در صورت استفاده از آن باید نام داکتر صالحه واهب واصل و لینک منبع ذکر شود.

فهرست منابع مورد استفاده در نگارش این مقاله در بخش آخری آورده شده است.