ذَهانَت چیست:

ذَهانَت یک کلمهٔ فارسی – عربی‌الاصل است که به  معنی: تیزی ذهن، هوشمندی، زیرکی، سرعت در فهم و درک مطالب است. ریشهٔ لغوی از ریشهٔ عربی «ذَهُن» (ذَهَنَ، یَذهَنُ) به  معنی «فهمیدن» و «درک کردن» گرفته شده. در فارسی، «ذَهانت» یعنی داشتن ذهنی آماده، سریع و تیزبین.

صفات کسی که ذَهانت دارد:

سریع‌الفهم یعنی زود مطلب را می ‌فهمد. دقیق است یعنی جزئیات را سریع تشخیص می دهد. باهوش و حاضر جواب است یعنی می تواند در لحظه پاسخ مناسب بدهد و بالاخره استنتاجگر قوی است یعنی از اطلاعات کم، نتیجه‌ های دقیق می گیرد.

فرق ذَهانت با ذهن را در جدول ذیل مشاهده کنید:

مثال‌ ها:

• • فلانی ذَهانت خوبی دارد→ یعنی سریع می ‌فهمد، تحلیل می کند، و پاسخ می دهد.
  • ذَهانت در یاد گیری زبان مهم است→  یعنی اگر هوش تحلیلی و سرعت درکت بالا باشد، بهتر یاد می‌ گیری. پس گفته می توانیم که ذَهانت یعنی تیزی و سرعت ذهن در فهم مطالب و عکس العمل نشان دادن. این کلمه بیشتر برای توصیف افراد باهوش، زیرک و تیزبین استفاده می شود.

تفاوت های جزیی و کلی میان نبوغ، حافظه، هوش، ذَهانت، ذَکاوت، و حواس

۱- نبوغ (نابغه بودن): نبوغ یعنی توانایی فوق‌العاده و استثنایی در یک یا چند زمینه، مانند ریاضی، هنر، موسیقی یا اختراع.
یک نابغه معمولاً کار هایی انجام می دهد که از توان ذهنی بیشتر افراد خارج است.

خصوصیات: خلاقیت بسیار بالا، بینش عمیق و غیرمعمول، پیش‌بینی یا ابداع چیز های نو. مثال: آلبرت انیشتین در فیزیک نظری یک نابغه بود. مولانا در عرفان و شعر فارسی نابغه است.

۲- حافظه (Memory): حافظه یعنی توانایی ذخیره، نگهداری و بازیابی اطلاعات. یعنی شما بتوانید چیز های را که یاد گرفته اید یا دیده اید، به  خاطر بیاورید. حافظه به دو نوع است: حافظه کوتاه‌ مدت یعنی که به  خاطر سپردن شماری از چیز های برای چند دقیقه یا چند روز و حافظه بلند مدت یعنی به یاد آوردن خاطرات کودکی و گذشته های بسیار دور مثال: کسی که شعرها یا قرآن را سریع حفظ می کند، حافظه خوبی دارد، اما شاید هوش یا نبوغش متوسط باشد.

۳- هوش (Intelligence) : هوش توانایی کلی ذهن برای یاد گیری، استدلال، حل مسئله، و انطباق با شرایط جدید است.. هوش انواع مختلف دارد مانند: هوش منطقی (ریاضی)، هوش زبانی، هوش هیجانی (مدیریت احساسات خود و دیگران)، هوش فضایی، بدنی، اجتماعی و…مثال: کسی که در یاد گیری زبان یا حل مسائل ریاضی سریع است، هوش بالای دارد.

۴- ذَهانت (Quick-wittedness): ذَهانت یعنی تیزی ذهن، درک و واکنش سریع به  اطلاعات یا موقعیت‌ها.
ذهانت، سرعت در فهم و تحلیل مسائل در لحظه است. تفاوت ذهانت با هوش اینست که هوش ممکن است آهسته ولی عمیق باشد؛ ولی ذَهانت یعنی در لحظه سریع بفهمی، بفهمانی، یا پاسخ بدهی. مثال: اگر کسی در یک بحث سریع جواب منطقی و دقیق بدهد، او ذَهانت خوبی دارد.

۵- ذَکاوت (Sharpness / Insight): ذَکاوت یعنی فهم عمیق تر، زیرکی، دیدن آنچه دیگران نمی‌بینند. نوعی «هوش خلاقانه و زیرپوستی» است. تفاوت ذکاوت با ذَهانت درین است که ذَهانت = سرعت در فهم است ولی ذَکاوت عمق در درک و زیرکی در تحلیل شرایط. مثال: کسی که متوجه منظور پنهان یک جمله یا رفتار می شود و پیش‌بینی دقیقی دارد، ذَکاوت دارد.

۶- حواس (Senses & Alertness): در اینجا، حواس به  دو معنی اشاره دارد:

1. حواس پنجگانه مانند: (حس لامسه، حس سامعه، حس ذایقه، حس شامه و حس باصره)
2. آگاهی و حضور ذهن مانند “حواست جمع باشد”

خصوصیات: حواس قوی یعنی درک دقیق و سریع محرک‌ های محیطی. کسی که «هوش پرک» است، یعنی تمرکز ندارد و انحراف فکری دارد. مثال: کسی که متوجه تغییرات جزئی در صدا یا رفتار دیگران می شود، یعنی حواس متمرکز و جمعی دارد. ولی کسی که به تغییرات جزیی در صدا و رفتار دیگران توجه نشان نمی دهد یعنی تمرکز فکری ضعیفتری دارد و به اصطلاح هوش پرک یا حواس پرت است.

جدول مقایس های

• • نابغه ممکن است ذَهانت و ذَکاوت نداشته باشد، ولی نبوغ خاصی در یک زمینه داشته باشد.
  • هوش پایهٔ بسیاری از توانایی‌هاست، ولی بدون حافظه یا ذَهانت کامل نیست.
  • ذَکاوتو ذَهانت بیشتر در روابط انسانی، گفت‌وگو و تحلیل موقعیت‌ها خودشان را نشان می دهند.
  • حواس هم شرط اولیه توجه و تمرکز برای فعال‌سازی ذهن است.

ادامه دارد…

حق چاپ ونشر این مقاله محفوظ است در صورت استفاده از آن باید نام داکتر صالحه واهب واصل و لینک منبع ذکر شود.

فهرست منابع مورد استفاده در نگارش این مقاله در بخش آخری آورده شده است.